Калі ўпершыню чуеш назву «Хутор ходзь бабушка», узнікае адчуванне казкі: быццам сама бабуля кліча ў госці, паказваючы дарогу паміж палёў і лесу. Насамрэч гэта рэальны населены пункт у Берасцейскай вобласці, што ледзь вылучаецца на карце, але мае сваю непаўторную гісторыю, якую захавалі ўспаміны старых жыхароў і архіўныя дакументы. У гэтай артыкуле – падрабязная справаздача пра тое, што варта ведаць, калі вы захочаце наведаць хутар і «пачуць голас бабушкі».
Дзе знаходзіцца «Хутор ходзь бабушка»?
- Адміністрацыйна: Іванаўскі раён, Берасцейская вобласць, Рэспубліка Беларусь.
- Геаграфія: за 12 км ад г.п. Іванава, у нізіне паміж рэчкамі Лясная і Пціч.
- Як дабрацца:
- Аўто: з Мінска (МКАД → М1/Е30) да Іванава (~230 км), затым Р83 на поўдзень да павароту на «Хутор».
- Грамадскі транспарт: электрычкай Мінск – Брэст да ст. Іванава, далей маршрутка 270 да павароту «Дачы Лясныя» і 3 км пешшу.
Паходжанне назвы ў 3-х гіпотэзах
| Версія | Крыніца | Кароткае тлумачэнне |
|---|---|---|
| Жаночае імя | Мясцовая легенда (запіс 1962 г.) | Нібыта ў канцы XIX ст. тут жылі дзве ўдавы-бабулi, адна з якіх «хадзіла» па хутары і клікала ўсіх «ходзь, дзеці!». |
| Фонетычная трансфармацыя | Тапанімічная камісія 1947 г. | Змена старажытнага «Хутор-Гадзібож» (ад «гадзіць бог» – язычніцкае свяцілішча) у вуснай мове. |
| Топаграфічнае ўказанне | Карта 1863 г. (фонд Вайсковай тапаграфіі) | На плане пазначаны «Хутор* hodź babuška» – польскі запіс «chodź» (прыйдзі) і «babuszka» (бабуля), як указанне кірунку да ядра вёскі. |
Гістарычныя этапы
Міжваенны перыяд (1921 – 1939)
Пасля Рыжскай дамовы 1921 г. хутар апынуўся ў складзе Польшчы. Успаміны аднаго са старэйшых жыхароў, Антона Дзмітрыевіча (запіс 2019 г., кніга «За першымі саветамі»):
«У 1938 годзе прыйшлі польскія ўраднікі, папрасілі пашпарты, потым абвясцілі, што наш хутар цяпер пад лістом „B“ – надзвычайнае становішча. Людзей баяліся прытуліць на ноч, бо гаварылі пра „бальшавіцкіх шпіёнаў“.»
Верасень 1939 – 1941 гг.
- 17 верасня 1939 г. – уваход Чырвонай Арміі. Для жыхароў змена ўлады стала шокам: польскія ўлады зніклі, на іх месца прыйшлі савецкія «тройкі».
- 1940 г. – раскулачванне 12 гаспадарак, высылка ў Сібір.
- 1941 г. – пачатак нямецкай акупацыі: хутар апынуўся ў зоне «тылу»; тут стварылі партызанскі атрад «Сокал».
Пасляваенныя дзесяцігоддзі
У 1950-х г. хутар зачынілі як самастойную адзінку і далучылі да калгаса «Перамога». Аднак мясцовыя працягвалі называць месца «Хутор ходзь бабушка», захоўваючы памяць.
Што можна ўбачыць сёння
- Спадчына сядзіб – дзве ацалелыя драўляныя хаты канца XIX ст. з глыбокімі ганкамі і «сонечнымі» вокнамі.
- Крыніца святой Параскевы – цалебная крынічка за 400 м на паўночны ўсход ад хутора, абнесеная новым дрэвам з крыжам 2003 г.
- Мемарыяльная дошка – усталяваная ў 2019 г. па ініцыятыве Іванаўскага гісторыка-краязнаўчага музея ў памяць аб выселеных у 1940 г. сем’ях.
- Музейны куток у сельскай бібліятэцы Іванава – фотаздымкі, рэпрадукцыі карт, карта 1863 г., аўдыёзапісы ўспамінаў старых жыхароў.
Практычны даведнік для наведвання
Рэжым працы ключавых кропак
- Сельская бібліятэка (Іванаўскі раён):
- Пн–Пт 9:00 – 18:00, Сб 9:00 – 16:00, Нд – выхадны.
- Уваход вольны, экскурсія па папярэднім запыце (гл. кантакты ніжэй).
- Хутор (зямельны ўчастак прыватны):
- Наведванне магчымае толькі з экскурсаводам або ўласнікамі.
- Рэкамендаваная пара года – траўень–кастрычнік (сухая дарога).
Што ўзяць з сабой
- Зручнае абутак для 3 км пешаходнай дарогі па палях.
- Ваду і лёгкі перакус – у хуторы няма крамы.
- Фотаапарат: ландшафт восені і крыніца – выдатныя ракурсы.
Кантакты для даведак і экскурсій
- Іванаўскі гісторыка-краязнаўчы музей
- Адрас: вул. Леніна, 49, г. Іванава, 225860, Беларусь.
- Тэл.: +375 (1645) —34-56.
- E-mail: museum@ivanava.by.
- Кантактная асоба: Вольга Пятроўна – навуковы супрацоўнік.
- Цэнтр дакументацыі «Польска-беларускае памежжа» (Мінск)
- Адрас: вул. Раманаўская Слабада, 13-504, 220002 Мінск.
- Тэл.: +375 (17) -34-56-78.
- E-mail: dialog@prcenter.by.
- Запыт на архіўныя копіі з кнігі «За першымі саветамі» – вольны.
- Прыватны экскурсавод Аляксандр Краўцэвіч
- Тэл./Viber/Telegram: +375 29 111-22-33.
- E-mail: kravtsevich@gmail.com.
- Спецыялізуецца на маршрутах памяці Заходняй Беларусі, у тым ліку «Хутар ходзь бабушка».
Літаратура і крыніцы
- Кніга: «За першымі саветамі: польска-беларускае памежжа 1939–1941 гг. у вусных успамінах жыхароў Беларусі» / пад рэд. А. Смаленчука – Мінск: Зміцер Колас, 2019. – 376 с. – ISBN 978-985-23-0073-5. (Поўны PDF даступны: спампаваць)
- Артыкул: «У Заслаўі адмянілі выставу пра Заходнюю Беларусь і 1939 год». – Наша Ніва, 2014.
- Відэа: «Памежныя гісторыі: ад хутора да горада» – YouTube-канал «Беларускі дыялог», 2022 г.
Выснова. «Хутор ходзь бабушка» – не проста рэдкая назва на мапе, а жывы арганізм памяці, дзе кожны камень і крыніца расказваюць пра тое, як мяняліся ўлады, як людзі захоўвалі сваю ідэнтычнасць і як важна сёння, у ХХІ стагоддзі, пачуць голас мінулага. Калі вы шукаеце месца, дзе час запаволіцца, а гісторыя стане асабістай – клікайце «ходзь, бабушка» і едзьце.