«Бадыл ойуун» — кыргыз элинин көчмөн өмүрүнүн рухан-дөөлөтүн чагылдырган, балдарды да, чоңдорду да бириктирген элдик кыймылдуу оюн. Эл арасында «бадыл» — «кошумча», «коштош» деген мааниде колдонулат. Оюндун өзөгүндө да «коштош» күчтүү: эки же андан көп команда өз ара коштошуп, белгилүү бир эрежеге ылайык бири-бирин «бадыл» кылып, талаадагы каршыласын четке түртүп, негизги максатка жетишүүгө аракет кылат.
Тарыхый түшүндүрмө
Оюн биринчи жолу жазылган булактарда ХVIII кылымдын аягында айтылат. Көчмөн кыргыздар жаз жайлоолордо мал багып, жаз-күз айланганда балдарын чогултуп, «бадыл ойуун» уюштуруп, алардын:
– жетилген кыймыл жөндөмүн;
– командалык рухун;
– эс-тутумун жана ыкыласын
өстүрүшкөн. Ат жалында чоңдор да кызыгып, «чоң бадыл» деп аталып, белек ташталып, кымыз ичишкен күнү да бар болгон.
Оюндун максаты жана негизги эрежелери
- Максаты: аянттын ортосундагы белгилүү «алтын дөң» деп аталган жерге өз командасынын белгисин (көк байрак же кызыл чүпө) биринчи таштап коюу.
- Курамы: ар бир тараптан 7–15 оюнчу. Жаш курагы 8 жаштан өйдө.
- Аянты: 30×20 метр чоңдуктагы талаа (жайкысын жайлоо, кышкысын чаңгы талаа).
- Убактысы: үч таймдан турат, ар бир тайм 10 мүнөт.
- Эреже:
- Каршылашты «бадыл» деп жыгып салууга (кол менен түртүүгө) болот, бирок муунун чыгарып алууга, бетине чаап коюуга тыюу салынат.
- Талаанын чегинен чыккан оюнчу 30 секундага четке алынып, «тайм-аутка» отурат.
- Ким биринчи «алтын дөңгө» жетип, белгисин орнотсо, ошол команда жеңишке жетет.
Оюндун өзгөчөлүктөрү жана тарбиялык мааниси
Дене тарбия: чуркоо, секирүү, бут күчүнөн тышкары колдун тактык кыймылы өнүгөт.
Тарбиялык: командалык ынтымак, ак ниеттик, чоңдорго урмат, кичүүлөргө камкор дух калыптанат.
Маданий: «көк байрактуу команда» — көк асабаны, «кызыл чүпө» — кызыл түс аркылуу элдик түстөрдүн символикасын жеткирет.
Шарттык аталыштары жана терминдер
- Бадылчы — каршыласын түртүп четке айдаган оюнчу.
- Алтын дөң — оюндун башкы максат жери.
- Көк команда / Кызыл команда — тараптардын биринчи аталышы.
- Тайм-аут — 30 секундга четке чыгып кеткен оюнчуга берилген алаксытма убакыт.
- Жеңиш белгиси — «алтын дөңгө» орнотулган кичине желек.
Учурдагы колдонуу
2021-жылдан тартып Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлиги «Бадыл ойуунун» элдик спорт түрүнө киргизип, мектептерде сабактан тышкаркы иш-чара катары өткөрүүнү сунуштаган. 2025-жылы Ош, Чүй жана Ысык-Көл облустарында 120тан ашуун мектепте кружок ачылган.
Мамлекеттик колдоо: 2024-жылдын «Элдик оюндарды колдоо» программасына 30 млн сом бөлүнүп, спорт аянтчалардын курулушуна, инструкторлордун курстарын өткөрүүгө каражат бөлүнгөн.
Контакты для обращений
- Кыргыз Республикасынын Маданият, маалымат, спорт жана жаштар саясаты министрлиги
Адрес: 720040, г. Бишкек, проспект Манаса 57
Тел.: +996 (312) -6-01-22
Эл. почта: info@culture.gov.kg - Федерация элдик оюндар Кыргызстана
Адрес: г. Бишкек, ул. Токтогула 245, офис 4
Тел.: +996 (555) -2-34-56 (WhatsApp/Telegram)
Эл. почта: contact@eloyun.kg - Республикалык борбор «Бадам» (тренердик курстар)
Адрес: г. Каракол, ул. Абдырахманова 18
Тел.: +996 (3922) —33-44
Эл. почта: badam@elgames.kg - Поддержка на русском языке: +996 (702) -7-88-99 (Viber/Telegram)
Важно! Ошто жана Ысык-Көлдө жайкы лагерлерде «Бадыл ойуун» үйрөнүүгө акысыз тренингдер өткөрүлөт. Байланышуу үчүн жогорудагы номерлерге жазуу жетиштүү.
Кыскача жыйынтык
«Бадыл ойуун» — кыргыз элинин биримдигин, эркиндикке болгон умтулуусун жана ден соолукка болгон кайдыгер эместигин чагылдырган уникалдуу оюн. Ал бүгүнкү күндө да жаңы формаларда өнүгүп, мектеп мугалимдери, спорт инструкторлору жана элдик чеберлер тарабынан колго алынууда. Оюнга катышуу — улуттук мурастарды жаш муундарга жеткирүүнүн мыкты жолу болуп саналат.